Cyrk Olimpijski Franconich
Opuszczony na skutek konfliktu angielsko-francuskiego przez Astleya Amfiteatr w Paryżu objął Antonio Franconi. 21 marca 1793 roku premierę miał program Święto rewolucji, który zapoczątkował erę cyrku Franconich trwającą nieprzerwanie cztery pokolenia do 1907.
Antonio Franconi urodził się w roku 1738 w Udinie, we włoskiej rodzinie szlacheckiej. Będąc oficerem w czasie pojedynku śmiertelnie ranił swojego przełożonego, dlatego musiał uciekać do Lyonu. Tam zaangażował się do wędrownej menażerii jako pielęgniarz zwierząt. Wkrótce zajął się tresurą papug i kanarków. Był jednocześnie doskonałym jeźdźcem, uchodził za świetnego znawcę konia szpady. Jak twierdzi Kuzniecow, znakomity teoretyk i historyk sztuki cyrkowej, Franconi należał do grupy uniwersalnych artystów którzy byli zarówno treserami żonglerami i kuglarzami i prezentowali swoje umiejętności na ulicach i placach miejskich wzbogacając je zabawnymi uwagami. Franconi miał też szczególną żyłkę organizacyjną i już na prowincji francuskiej wyróżnił się jako inicjator ludowych festynów. Mając ponad pięćdziesiąt lat postanowił zostać jeźdźcem cyrkowym i w roku 1791 zadebiutował w tej roli właśnie w Amfiteatrze Astleya. W 1793 przejął kierownictwo i dzięki swoim umiejętnościom organizatorskim szybko rozszerzył i rozsławił cyrk. Jednocześnie Franconi zaczął udzielać lekcji woltażu i jazdy konnej.
W cyrku Franconiego oprócz niego samego występowali jego synowie Laurent, który zajmował się tresurą i wyższą szkołą jazdy konnej, i Henri, który zajmował się głównie reżyserią widowisk W 1805 przejęli oni kierownictwo. Wkrótce po tym fakcie cyrk musiał się przenieść na nowy plac między ulicami Saint-Honore i du Mont-Thabor. Nowo pobudowany obiekt został otwarty 28 grudnia 1807 roku i nazwany Cirque Olympique – Cyrk Olimpijski. Po raz pierwszy nazwę ,,amfiteatr” zastąpiło słowo ,,cyrk”. Powodem zmiany nazwy był dekret Napoleona, który zakazywał właścicielom bud i estrad pokazujących osobliwości natury ludzkiej i popisy akrobatów i linoskoczków używania nazwy ,,teatr”.
Cyrk Olimpijski nazywany również Cirque de Mont-Thabor, miał 200 stóp długości i 100 stóp szerokości, a arena mająca średnicę 16m otoczona była dwoma rzędami 14 kolumn podtrzymujących trzy galerie. Twórcami byli architekci Jean-Babtiste Coignet i Maximilien Heurtault.
W roku 1818 cyrk musiał ponownie zmienić swoja lokalizację, gdyż miejsce, które zajmował zostało przeznaczone na budowę banku państwowego. Nowy cyrk miał prawie dziesięciokrotnie większą scenę i widownię w kształcie tarasu wzniesiona na wprost sceny. W 1826 wybuchł pożar, w którym budynek uległ całkowitemu zniszczeniu.
Rok później postawiony został po raz trzeci budynek cyrku. Był on jeszcze okazalszy od poprzednich; miał szklany perystyl ozdobiony kolorowymi latarniami, orkiestra występowała na czymś rodzaju ruchomej płyty. Sala, która mogła pomieścić 4 tysiące ludzi była złocona. W tym czasie kierownictwo nad cyrkiem zostało powierzone Adolphowi Franconi.
Trzeci cyrk przestał istnieć w roku 1843, kiedy to bracia Franconi uruchomili nowy cyrk na Polach Elizejskich. Cyrk ten przyjął nazwę Cirque National de Champs-Elysees, w późniejszych latach zmienił nazwę na Cirque d’Ete a następnieCirque de l’Imperatrice. Cyrk na Polach Elizejskich był jeszcze większy od poprzednich; w jego wnętrzu było miejsce dla 6 tys widzów. Otwarty był od 1 maja do 1 listopada i stanowił od roku 1852 letnią filię Cyrku Napoleona. Wnętrze cyrku wystrojone było dywanami, oświetlenie elektryczne, a sufitem można było dowolnie manewrować. W roku 1870 podczas wojny francusko-niemieckiej został przekształcony najpierw w fabrykę naboi, a potem w prowizoryczny szpital.
Cyrk Olimpijski przez ponad pół wieku królował w Paryżu |, a ponieważ stolica Francji była politycznym i kulturalnym centrum Europy, również |sztuka widowiskowa Franconich promieniowała na inne kraje.
Założyciel cyrku Antonio Franconi jeszcze długo po zrzeczeniu się kierownictwa brał czynny udział w jego pracach. Kiedy umarł w 1836 roku w wieku 98 lat, był już tak lubianą postacią świata sztuki, że żegnał go cały Paryż.
Cyrk Franconich prezentował przede wszystkim typ cyrku ekwitacji, czyli sztuki jazdy konnej. Wymagała ona, zarówno od jeźdźca jak i od konia, wzajemnego zrozumienia i perfekcji technicznej, a zapewnić je mogła wyższa szkoła jazdy. Dynastia Franconich rozwinęła kunszt sztuki cyrkowej w swoim Cyrku Olimpijskim i stworzyła szkołę romańską, obejmującą wyższą szkołę jazdy, akrobatykę na koniu i wolną tresurę koni . Wybitnym jeźdźcem i trenerem był Laurent Franconi, który jako nauczyciel jazdy konnej zdobył sobie wielki autorytet i nawet dowództwo armii francuskiej korzystało z jego wiedzy i doświadczenia. W roku 1830 został on nauczycielem na dworze Ludwika Filipa oraz otrzymał tytuł ,,honorowego koniuszego króla Francji i nauczyciela jazdy konnej książąt i księżniczek królewskiej rodziny”. Jednym z jego popisowych numerów był tandem koni. Polegało to na tym, że dwa konie biegły po arenie jeden za drugim, a jeździec siedząc na drugim koniu trzymał w ręku lejce pierwszego, oba konie demonstrowały różne rodzaje chodu z repertuaru wyższej szkoły jazdy. Laurent Franconi prezentował też numer nazywający się ,,siły Herkulesa”.
W akrobatyce przeważały skoki przez najróżniejsze przeszkody np. przez płonące obręcze, wąskie tunele, beczki. Duży nacisk kładziono na ekspresję wykonywanych czynności czyli na mimikę, plastykę wyrazu oraz formę choreograficzną. Do przykładowych ewolucji wykonywanych na jednym, dwóch niekiedy trzech, a nawet czterech biegnących obok siebie koniach były zabawy z pałeczką ( jeux de baquette ), ćwiczenia wdzięku ( exercises de grace), taneczne pas na siodle np. z szalem ( pas de chale). Dużym zainteresowaniem cieszyły się scenki, podczas których wielokrotnie przebierano się, dokonując na oczach publiczności transformacji postaci jeźdźca, który np. przemieniał się ze zwykłego wieśniaka w księcia itd. Inspiracji szukano także w mitologiach przedstawiając np. ,,Prometeusza na koniu”, w bajkach lub literaturze dramatycznej, inscenizując ,,Otella”. W Cyrku Olimpijskim po raz pierwszy połączono jazdę na koniu z baletem, pokazując baletnicę tańczącą na czubkach palców na grzbiecie wierzchowca. Dużo miejsca w repertuarze Cyrku Frankonich zajmowały popisy ansamblowe, czyli jazda figurowa. Pokazy figurowe w większej grupie polegały na wykonywaniu konkretnych motywów tematycznych, dlatego jeźdźcy występowali w bogatych kostiumach w rozlicznych manewrach, polowaniach, końskich kotylionach czy kadrylach, odtwarzając epokę Ludwika XIV lub Napoleona Bonaparte. Wystawiano także scenki komiczne, w których pełno było upadków z konia, niezgrabnych prób jego dosiadania, sytuacji, w których nieudolny jeździec przemieniał się nagle w asa sztuki jeździeckiej
W przeciwieństwie do cyrku Astleya sztuka Frankonich nie była przeznaczona dla niższych klas społecznych. Adresowano ja głównie do tzw. wyższej publiczności, wśród której dominowała szlachta, burżuazja i wojsko. Zgodnie z ich upodobaniami i smakiem estetycznym dobierano poszczególne numery i kształtowano całość repertuaru, na który w przeważającym stopniu składały się pokazy jeździeckie. Zamiast artystów z bud jarmarcznych bracia Franconi angażowali np. indyjskich żonglerów, japońskich akrobatów napowietrznych oraz mistrzów akrobatyki na linie.
W Cyrku Olimpijskim po raz pierwszy pojawili się tzw. uniformiści. Ubrani w stroje wzorowane na mundurach wojskowych pomagali oni artystom podczas ich popisów na arenie i scenie np. podając potrzebne przedmioty itd.
Stroje, jakie nosili jeźdźcy i treserzy cyrkowi nadal tak jak u Asteya przypominały wojskowe uniformy. Najczęściej były to obcisłe białe spodnie, zesznurowane poniżej kolan, u góry surdut z szerokim kołnierzem i szarfą ze złotymi frędzelkami a na głowie beret z wysokim piórem lub hełmy dragońskie. Czasem występowali także w mundurach przypominających frak z zamszowymi spodniami i olbrzymimi dwugraniastymi kapeluszami. Amazonki natomiast ubierały się w suknie bardzo luźne, szerokie, rozłożyste i falujące, a na głowie nosiły turban z piórem albo cylinder.
W latach czterdziestych XIX w. Cyrk Olimpijski Franconich osiągnął szczyt swych możliwości i jego repertuar nie podlegał już większym zmianom jakościowym. Dbano o doskonalenie proporcji tematycznych z perfekcją wykonywania numerów. Wykształciła się tam wówczas cala plejada gwiazd zwłaszcza amazonek, baletnic na koniu, jeźdźców oraz trenerów i nauczycieli wyższej szkoły jazdy.
Szczególną uwagą cieszyły się amazonki, które były ,,najbardziej pociągającym i najpiękniejszym zjawiskiem, jakie klasyczny cyrk mógł ofiarować swej publiczności”
Pierwsza słynna amazonka, Caroline Loyo, debiutowała w 1833 mając zaledwie 17 lat. Sama ujarzmiała i tresowała konie. Swój występ zaczynała od ćwiczeń najprostszych, a wieńczyła pokaz najtrudniejszymi i najefektowniejszymi popisami.
Druga znakomitość Cyrku Olimpijskiego, Pauline Cuzent, wyjeżdżała na maneż w kostiumie huzara, w upudrowanej białej peruce, czapie huzarskiej oraz z szablą u boku. Pochodziła ona z rodziny artystów cyrkowych. Jej brat Paul był jednym z najwybitniejszych jeźdźców cyrkowych a także tancerzem, mimikiem, kompozytorem i reżyserem, a siostry Armande i Antoinette również amazonkami. Pauline miała zostać aktorką i rozpoczęła już występy w teatrze dramatycznym, ale zrezygnowała na rzecz cyrku.
Trzecią znaną wówczas amazonką był Mathilde Monet, występująca jako Madmoiselle Mathilde. Jeździła ona bez siodła i bez wędzidła.
Amazonki były ubóstwiane przez publiczność paryską nie mniej niż słynne aktorki czy tancerki. W swoich pokazach jazdy na koniu łączyły bardzo trudne i skomplikowane ćwiczenia z powabem, gracją i niezwykłą lekkością. Znane amazonki i woltyżerki miały wielu adoratorów i często wychodziły za mąż za oficerów wysokiej rangi, szlacheckiego lub arystokratycznego pochodzenia. Wiedenka Ellen Kremzow, wyjątkowej urody córka krawca, mając 18 lat wyszła za mąż za hrabiego Mensdorffa, oficera austriackiego, Constanza Chiarini zaś została żoną rosyjskiego hrabiego Rapstrowszyna.
Jedną z najpiękniejszych amazonek była aktorka teatru dramatycznego Ada Menken. Miała czarne jak heban włosy i przepiękne wysportowane ciało. Łączyła w sobie szaleńczą wprost odwagę z ogromna gwałtownością i niepohamowaniem charakteru.
Wiele amazonek, tak jak i aktorek było, wielkimi indywidualnościami i prowadziło bardzo barwne życie. Emma Ciniselli piękna włoszka pochodząca z Florencji, była ulubienica publiczności. Rzuciła ona jednak arenę wybierając życie z jakimś szwajcarskim bankierem. Wkrótce jednak opuściła go i wybrała pałac generała kawalerii, rosyjskiego barona Stackelberga. Do jej wielbicieli należał też król Wiktor Emanuel, który zasypywał ją kosztownościami i klejnotami.
Inną indywidualnością była Elsie Petzold, pochodząca z bogatej mieszczańskiej rodziny austriackiej. Kiedy pierwszy raz zetknęła się z cyrkiem, postanowiła zostać amazonką. Rodzice oddali ja jednak do klasztoru w Erfurcie. W końcu ojciec pozwolił jej na lekcje jazdy konnej i wkrótce potem debiutowała w cyrku
Była też wśród francuskich amazonek osobowość niezwykła Emilie Loisset. Urokowi amazonki ulegali prawie wszyscy, którzy się z nią stykali. Była doskonała w sztuce jazdy konnej, energiczna i odważna. Ponad to ,,kochała książki, sztukę, przepadała za towarzystwem mądrych i wykształconych ludzi, miała w wysokim stopniu rozwinięte poczucie piękna, a także siłę woli. Zachowywała w pełni swą godność wobec pokus i prób uwodzenia, uśmiechem lekceważenia zbywając nadskakujących jej galantów”
Niestety jej życie potoczyło się bardzo dramatycznie. Na porannej próbie podczas swojego ostatniego sezonu (miała bowiem wyjść za mąż za księcia von Hatzfeld) spadła z konia, który następnie przygniótł ją tak niefortunnie, że przebił jej brzuch łękiem siodła. Umarła w strasznych bólach po dwóch dniach agonii.
Zupełnym przeciwieństwem Emilie Loisset była inna gwiazda cyrku Franconich, Mademoiselle Moses. Posyłano jej bombonierki, kwiaty, słodycze a nawet biżuterię. Kwiaty wyrzucała do śmieci, czekoladki rozdawała garderobianym, a biżuterię sprzedawała jubilerom. Uważała bowiem, że praca amazonki jest tak pełna trudu i wielogodzinnego wysiłku, że godne jej może byč tylko małżonek z herbem i majątkiem.
Wśród innych znanych amazonek tego okresu można wymienić Adelinę Price, pełna dystynkcji i elegancji, Adele Droin, znakomicie porozumiewającą się z koniem oraz Angielkę Annie Fillis wyróżniającą się wyjątkową finezją.
Apogeum damskiej woltyżerki i wyższej szkoły jazdy konnej przypadło na okres około1880 roku. W tym czasie występowały takie sławy jak Elvira Guerra i Therese Renz i trudno było znaleźć nowe mistrzynie siodła, które by im dorównywały.
Amazonki w tym okresie były uznanymi artystkami, podziwianymi i wielbionymi. Były też kobietami mocno wyzwolonymi, odrzucającymi sztywne zasady moralne, występujące w prawie bieliźnianym stroju bez gorsetu. Były też wyjątkowo pracowite- treningi wymagały bowiem wielogodzinnych, często bardzo niebezpiecznych ćwiczeń. A oto refren piosenki Le Roux napisanej na cześć tych niezwykłych kobiet:
,,Ogier podwyższył kobietę o całą swą wielkość, a kobieta na nim wyglądała jak rozpostarte skrzydło śmiałego ptaka
Jest to fragment pracy pt. „Sztuka cyrkowa – sztuka ludzkich możliwości”.
Autor opracowania: Agni (Stokrotka) .